 |
Black Boxes ONE
juli 2002, Noordwijk
De hoeken van mijn blik afgerond door schurend zand
In het kader van leven dat geslepen wordt door de dood.
Kom terug, moeder van weke schepsels zwemmend in uw schoot.
De hemel die u torst is oneindiger dan uw peilloze diepten.
Kom terug, vader van de gedachte
slechts mijn denken evenaart de hoogte van uw golven.
Tem uw diep blauwe ros met de krachten van zon en maan
die knagen aan de branding.
tekst: Tahir Idouri
Pers
Kniertje in een wijde rok van landbouwplastic
Beeldend theater op het Noordwijkse strand
door Theo de With
NOORDWIJK - Voor de argeloze strandwandelaar moet het op een satanisch ritueel hebben geleken. Een horde in het zwart geklede mensen holt heen en weer over het regenachtige strand van Noordwijk. Zo nu en dan heffen ze hun hoofd op naar de hemel. Twee mannen slaan elkaar met stokken. En ondertussen stoten draagbare radio’s mysterieuze klanken uit.
Voor de luisteraar thuis moet het een surrealistische ervaring zijn geweest. Het vertrouwde praatje-plaatje van het lokale radiostation heeft plaats gemaakt voor oerkreten en ondefinieerbare muziek, die meer dan een uur de ether vullen. Van regisseur Geert van der Velden uit Leiderdorp is het een gouden greep geweest. Hij heeft een deel van de circa honderd bezoekers van zijn strandvoorstelling ‘Black Box One’ gisteravond uitgerust met portable geluidsdragers. Ze ontvangen allemaal hetzelfde station op 105.3 FM en voorzien op die manier de theaterproductie van muziek.
‘Black Box One’, het eerste deel van een theaterdrieluik in de Leidse regio, had de opmaat voor het Noordwijkse straattheaterfestival moeten zijn. Door financiële problemen vindt dat echter geen doorgang. Geert van der Velden liet zich niet uit het veld slaan en zette door. Hij wacht zijn publiek op bij snackbar Coco Snacks aan het Vuurtorenplein. Terwijl een verdwaalde toerist een kalfskroket bestelt, zet de strandsafari zich in beweging. Paraplu’s, regenjacks en laarzen lopen noordwaarts.
Na een kwartiertje komt een groep mensen ons tegemoet gerend. Ze zijn gehuld in zwart plastic en houden ook en grote lap plastic omhoog. Er zitten gaten in. Daardoor steken handen die ons wenken. We volgen de groep die een stuk verderop tegen de duinrand het plastic neerlegt als publieke tribune. Het decor op het strand is een meer dan manshoge box van blank hout met daarin een zwarte doos. De zee is echter bovenal het decor.
Voor onze ogen ontrolt zich de voorstelling. De acteurs negeren de regen en lopen , rennen, dansen, springen en rollen door het zand. Soms loopt er een vrouw met een emmer naar de zee. Als ze met een wijde rok van landbouwfolie naar de zee staat te staren, is de associatie met Kniertje snel gemaakt. Maar waarom duiken dan voortdurend die gesluierde vrouwen op? Zijn dat moslimvrouwen? Gaat de voorstelling over botsing van culturen? Allochtonen versus autochtonen? Of juist over integratie?
Ik snap er niets van, fluistert een bezoekster tegen haar buurvrouw. Die echter vooral bezig is een droog achterwerk te houden op het plastic, waarop de plassen water langzaam veranderen in riviertjes.
Een verhaal is er ook niet. Het gaat regisseur Geert van der Velden om de beelden. Hij heeft de ‘black box’, de zwarte doos die voor veel theatermakers als de ideale speelruimte geldt, uit het theater gehaald en op het strand geplaatst.
In september wil hij de zwarte doos naar de Meelfabriek aan de Zijlsingel in Leiden verplaatsen. Voor het slotdeel van zijn drieluik wil hij volgend jaar terugkeren naar het theater, naar het klassieke lijsttoneel van de schouwburg aan de Oude Vest in Leiden,.
Directeur Bart van Mossel van de Leidse Schouwburg was gisteravond een van de toeschouwers. Twee weken geleden was er een locatievoorstelling bij Kasteel Oud-Poelgeest in Oegstgeest en nu weer op het strand van Noordwijk, zegt hij. Zo hebben we hier ons eigen Oerol.
Theaterdrieluik regio in de maak
Beeldend theater op strand, bij Meelfabriek en in de schouwburg
door Theo de With
LEIDEN/NOORDWIJK - Op theatergebied sprankelt het niet in de Leidse regio. Er worden weinig initiatieven ontplooid. Dat viel theatervormgever Geert van der Velden op toen hij van Noord-Brabant naar een flat in Leiderdorp verhuisde. Om daar iets aan te doen heeft hij de stichting Fields of Wonder opgericht.
Er wordt in Leiden en omgeving bedroevend weinig geproduceerd, constateert Van der Velden. Alleen het Arsenaal heeft de laatste jaren iets betekend. Onder leiding van regisseur Ruud Wessels speelde het Arsenaal onder meer een aantal openluchtvoorstellingen op de Burcht. De laatste productie was, in de zomer van 1999, het zelfgeschreven ‘OntZ’ over het Ontzet van Leiden. Sindsdien is het stil.
In de Leidse Schouwburg en het LAKtheater zijn alleen voorstellingen te zien die overal in den lande worden gespeeld. In feite bepaalt de politiek wat wij te zien krijgen, vindt de theatervormgever uit Leiderdorp. Den Haag draait de subsidiekraan open en dicht. Daardoor is er weinig ruimte voor experimentele dingen. Het gevolg is dat we worden opgezadeld met een kopie van een kopie van een kopie.
Van der Velden werkte mee aan voorstellingen van het Nationale Toneel, De Kaap, RO Theater en het Oranjehotel. Dat laatste gezelschap is inmiddels opgeheven. Met dank aan Rick van der Ploeg, zegt hij venijnig. Min of meer noodgedwongen verhuisde hij naar de Leidse Regio. Ik vind dat theater overal in Nederland aanwezig moet zijn. Maar de meeste toneelgroepen zijn nog altijd in het westen van het land te vinden, daarom heb ik me hier gevestigd. Nee, niet in Amsterdam. Ik wil geen deel uitmaken van de incrowd , maar mijn onafhankelijke positie bewaren.
Voor zijn werk als theatervormgever (‘ik denk na over de vorm van een voorstelling’) werd hem de Charlotte Köhler Prijs toegekend door het Prins Bernard Cultuurfonds. Zijn kwaliteiten wil hij nu ook ten dienste stellen van zijn huidige woonomgeving.
Ik heb gesprekken gehad met de directeuren van de Leidse Schouwburg en het LAKtheater. Het klimaat is er hier niet naar om eigen producties te maken. Het is niet vanzelfsprekend. Terwijl er toch ontzettend veel Leidenaars actief zijn in het professionele circuit, van musical tot serieus toneel.
Het LAKtheater maakt elk jaar tussen kerst en oudjaar een eigen voorstelling. Vorig jaar stond daarin de filmmuziek centraal. De Leidse Schouwburg begeeft zich voor het eerst dit jaar op dat terrein. Herman van Veen maakt speciaal voor Leiden een familievoorstelling over Alfred Jodocus Kwak. Hij bespeelt de Leidse Schouwburg in december een aantal weken.
Geert van der Velden heeft iets anders voor ogen. Met Fields of Wonder willen we producties maken die in deze regio passen. Ik werk samen met de Amsterdamse regisseuse Femke Janssen. Wij komen allebei van het platteland en willen theater brengen voor ‘de gewone man’. Dat moet vooral beeldend zijn. Musical is een theatervorm die op een goede manier gebruik maakt van beeldtaal Niet voor niets slaat het aan bij een groot publiek. Het verhaal van de musical is meestal bekend, maar de mensen komen voor de visualisering.
De stichting Fields of Wonder treedt voor het eerst naar buiten tijdens het Straattheater Festival Noordwijk, het eerste weekeinde van juli. Op het strand wordt de voorstelling ‘Black Boxes One’ gespeeld. De eerste repetities zijn inmiddels achter de rug. Van der Velden: Het kan geen kwaad de kwaliteit van het festival wat op te krikken. Er bestaat meer dan clowns en steltlopers. Het festival blijft altijd keurig op de boulevard. Wij kiezen voor het strand, omdat de zee het perfecte decor is.
Het publiek krijgt geen kant en klaar verhaal voorgeschoteld. Fields of Wonder belooft een visueel spektakel. Tekst verwaait toch op het strand. Er gebeuren een aantal dingen tegelijkertijd. Op het strand zetten we een black box neer. Rondom die doos speelt zich een belevenis van een uur af.
Het vervolg ‘Black Boxes Two’ wil van der Velden spelen in de nabijheid van de voormalige Meelfabriek aan de Zijlsingel in Leiden. ‘We verhuizen dan van een natuurlijke naar een stedelijke omgeving. Met onze voorstelling willen we een culturele impuls geven aan de plannen met dat complex. Door het politieke spel dat nu wordt gespeeld, kunnen wij niet in de Meelfabriek spelen. We wijken daarom uit naar een boot die in de singel ligt en spelen onze productie, van 10 tot en met 15 september, op het water.
Het drieluik wordt afgesloten in de Leidse Schouwburg. De Black Box verhuist daarmee naar een klassiek lijsttheater. De bedoeling is om van 10 tot en met 15 juni 2003 in de schouwburg aan de Oude Vest te spelen. Directeur Bart Mossel vond het in eerste instantie eng, omdat ik hem nog geen tekst kon laten lezen. Wij kiezen voor een andere benadering. Er worden beeldend kunstenaars bij betrokken. Het gaat om de fascinatie voor alledaagse dingen, die toch heel theateraal zijn.
Black Box One brengt visuele theatermagie voor iedereen
NOORDWIJK De uit verschillende disciplines samengestelde theatergroep ‘Fields of Wonder’, speelde de regen uit de hemel in de visuele theatervoorstelling ‘Black Box One’. Het eerste deel van de uit drie delen bestaande theaterproductie, speelde zich vrijdagavond af in een surrealistisch decor op het Noordwijkse strand.
door Carla Broekhuizen
Als een moderne rattenvanger van Hamelen lokt hij ons mee. De in het zwart geklede, mystieke figuur met zijn zwaard. Omringd door de spanningopbouwende muziek die uit talloze radio’s klinkt, loop ikzelf en de rest van de toeschouwers als willoze slachtoffers achter hem aan het Noordwijkse strand op. Om me heen hoor ik mensen wat zenuwachtig lacherig reageren. Ze hebben net als ik, geen idee wat ze te wachten staat. We lopen in noordelijke richting als we na een kwartier plotseling stil staan. In de verte zien we drie in het zwart geklede figuren aankomen. Ze dragen een groot zwart ding met zich mee en zien er dreigend uit. Onze mysterieuze leider geeft met zijn lichaamstaal aan dat we stil moeten blijven staan.
Ook de naderende zwarte dreiging staat stil. Zeker vijf minuten staren ze naar ons vanuit de verte. Niemand van de toeschouwers waagt het om door te lopen. Je voelt de spanning stijgen, maar je wilt toch niet weg. Er hangt een verwachting in de lucht die niemand wil missen. Op een teken van onze ‘leider’ komen we weer in beweging. Ook de figuren in de verte beginnen te lopen. Op twintig meter van elkaar komen we tot stilstand. Het grote zwarte ding blijkt een groot stuk zwart landbouwplastic te zijn. Als vanuit het niets komt van rechts plots een hele groep in het zwart geklede figuren aanrennen. Ze voegen zich bij de kleine groep en gezamenlijk rollen ze het plastic uit. Het wordt omhoog gehouden als een scherm waarin talloze gaten zitten. Een zee van armen werd door de gaten in het scherm gestoken. Wenkende lokkende gebaren. Op bevallige wijze maken enkele figuren zich los van de groep. Ze lopen naar de toeschouwers die ze doordringend aanstaren. Als hunkeus gemaakt is hoeven ze slechts te wijzen. Als gehypnotiseerd lopen de slachtoffers met ze mee. Ze verdwijnen achter het zwarte scherm. Pas achteraf realiseer ik me dat ik ze niet meer heb terug gezien. Onze mystieke leider komt in actie. Met zijn zwaard snijdt hij het scherm in tweeën en tapt er doorheen. Het is een teken, en we begrijpen zonder woorden dat we door moeten lopen. In de verte ontwaren we een aantal zwarte bouwsels. Een soort open tent met daarin een grote zwarte doos. Er omheen vreemd uitziende bouwsels. Het ziet er desolaat en surrealistisch uit.
Decor
De natuurlijke setting waarin het decor is geplaatst versterkt dit gevoel. Op de een of andere manier doet het me denken aan de film ‘Waterworld’. Omhoog tegen het duin wordt een stuk plastic neergelegd. Onze nog steeds zwijgzame leider maakt ons duidelijk dat we daar moeten plaats te nemen. Gehoorzaam neemt iedereen plaats. De regen begint ondertussen gestaag uit de hemel te vallen maar niemand schijnt het echt te deren. Ook de groep acteurs heeft er geen last van. Overal gebeurt nu wat. Links van de ‘zwarte doos’ loopt een groep richting zee. Op het moment dat ze stil staan in hun wijde zwarte rokken, denk ik, dit is een moderne versie van ‘op hoop van zegen’. Als ik naar rechts kijk, zie ik echter iets heel anders. Het is een waar liefdesdrama wat zich daar afspeelt. Het is het bekende verhaal. De vrouw verleidt een man. Ze lokt hem naar zich toe en stoot hem weer af. Op het moment dat de man het opgeeft geeft ze pas toe en zijn ze voor korte tijd gelukkig met elkaar. Al snel komt echter de rivaal in actie. De vrouw kan de aandacht van de mooie man niet weerstaan en geeft er aan toe. De wanhoop van de eerste man is duidelijk zicht en voelbaar. Hij besluit het echter niet zomaar op te geven. Er volgt een gevecht. Duidelijk geïnspireerd door de Japanse gevechtsport vechten de rivalen met bamboestokken.
Uiteindelijk wordt de eerste lover dodelijk getroffen en sterft een dramatische dood op het Noordwijkse strand. Natuurlijk realiseert de vrouw zich dan pas van wie zij echt hield en treurig begraaft zij haar grote liefde onder een zwarte doek. Mijn aandacht wordt alweer getrokken dor iets anders. Overal rennen zwarte figuren heen en weer. Ze dragen emmers bij zich waarmee ze richting zee lopen. De diepere betekenis is mij niet geheel duidelijk en ik word afgeleid door het publiek. Door de regen hebben zich kleine stroompjes water gevormd, die, geheel volgens de wet van de zwaartekracht, omlaag stromen over het zwarte plastic. Het zittende publiek begint te beseffen dat hun zitvlak de voorstelling niet droog zal overleven. Toch lijkt het dat niemand zich daar echt druk om maakt. Als ik weer opkijk naar de voorstelling, verandert de muziek. Ik krijg duidelijk het gevoel van een naderende apotheose. Op langzame ritmische danspassen naderen de acteurs de ‘zwarte doos’. Even lijkt het of ze daarin zullen verdwijnen. Op een echter, voor mij niet waarneembaar sein rennen ze weg richting een grote gele container. Ze komen nog een keer terug en rennen opnieuw weg. Als ze weer terugkomen zie ik aan de ontspannen gezichten dat de voorstelling is afgelopen. Ze stellen zich op in een lange rij en nemen het applaus in ontvangst.
Achteraf spreek ik met Geert van der Velden uit Leiderdorp. Hij is samen met Femke Janssen de drijfveer achter deze voorstelling. De theatervoorstelling ‘Black Box One’, was de eerste van een serie van drie. Ondanks het faillissement van het Noordwijkse Straattheater, waar deze voorstelling de start van zou zijn, zette Geert door. Hij vindt het belangrijk dat mensen op allerlei locaties kunnen kijken naat theater. Hij wil het theater naar de mensen toe brengen. Vooral de mensen die normaal gesproken niet naar de geijkte plaatsen als Amsterdam of Den Haag gaan om een voorstelling te bekijken wil hij met zijn voorstellingen op locatie kennis laten maken met deze bijzondere kunstvorm. In september is deel twee te zien in de Meelfabriek aan de Zijlsingel in Leiden. De derde en laatste voorstelling vindt weer plaats in een echte schouwburg in 2003. Men kan deze zien in de stadsschouwburg van Leiden gelegen aan de Oude Vest. De drie voorstellingen zijn afzonderlijk van elkaar te bekijken.
Ik was in ieder geval getroffen door de magische uitstraling die, mede door de bijzonder locatie, tot stand kwam. Het zou jammer zijn als het straatfestival geen vervolg zou krijgen. Met de steun van Gemeente en Noordwijkse ondernemers moet het mogelijk zijn om volgend jaar een doorstart te maken. Aan doorzetters als Geert van der Velden en de vol overgave spelende acteurs zal het niet liggen. Om met de woorden van Geert te spreken: Noordwijk kan zijn eigen Oerol hebben, de tijd is er rijp voor.